Meer weten over zorg?
Bel met het Zorgloket
0314 69 69 99

Meer variatie en diversiteit in zorg mogelijk met zelfstandig werkende teams

Afgelopen week publiceerde Zorg en Welzijn een artikel over zelfsturing 'Zelfsturing: het einde van een hype?'. Onze bestuurder Irma Harmelink en persoonlijk begeleider Cilia Fischer hebben hun visie en ervaring op zelfsturing in het artikel gegeven. Zij zien onder andere dat er meer diversiteit en variatie mogelijk is in de zorg met zelfstandig werkende teams. Onderstaand het volledige artikel van Zorg en Welzijn.

17.06.2019

Zelfsturing: het einde van een hype?

Het was een ware hype: een paar jaar geleden gingen veel organisaties in het sociaal domein over op zelfsturing. De afgelopen maanden werd echter bekend dat onder meer thuiszorgorganisaties Laurens en Cordaan ermee zijn gestopt. Hoe staat het ervoor met andere organisaties in het sociaal domein? En wat is er nodig om zelfsturing goed te laten verlopen?

De verantwoordelijkheid voor cliënten bij de teams zelf leggen. Teams zelf laten roosteren en budgetten beheren. Een aantal managementlagen uit de organisatie snijden zodat er meer geld overblijft voor de zorg. Een aantal jaar geleden gingen veel organisaties enthousiast over op zelfsturende teams.

Verantwoordelijkheid

Jeugdzorgorganisatie Spirit en gehandicaptenorganisatie Elver behoorden tot die groep. ‘Een organisatie die hiërarchisch wordt aangestuurd, zou niet meer aansluiten bij de zorg die we geven’, verklaart bestuurder Mariënne Verhoef de keuze van destijds. ‘Wij vinden dat we de cliënt zoveel mogelijk verantwoordelijkheid moeten geven. Dan moeten we die principes zelf ook naleven.’ Voor Irma Harmelink, sinds twee jaar bestuurder van Elver en voorheen van thuiszorgorganisatie Zorgaccent, speelden gelijksoortige motieven. ‘Wij denken dat de cliënt het meest gebaat is bij het geven van persoonsgerichte zorg. Wil je dat goed doen, dan is er heel veel variatie en diversiteit in de zorg nodig. Dat vraagt om teams die zelfstandig kunnen opereren en de ruimte hebben om zelf keuzes te maken. ’

Kritische artikelen

Beide organisaties staan nog steeds achter het concept van zelfsturing. Maar dat geldt niet voor iedereen. De afgelopen maanden verschenen er enkele kritische artikelen in de kranten over zelfsturende teams. Thuiszorgorganisatie Cordaan is er inmiddels mee gestopt. Thuiszorgorganisatie Laurens had dat al drie jaar eerder gedaan. Het verzoek kwam van het personeel zelf, zoals in diverse kranten werd verklaard.

Oneerlijke taakverdeling

Een belangrijke reden om te stoppen zou de oneerlijke taakverdeling binnen de teams zijn. Zo voelde hoger opgeleid personeel, zoals verpleegkundigen, zich verplicht om onder meer de roostering op zich te nemen. Het gevolg was dat deze medewerkers te weinig toekwamen aan de uitoefening van het werk dat ze echt leuk vinden: de zorg voor cliënten. Een andere redenen die genoemd werd, was dat het lastig is om collega’s aan te spreken op zaken die niet goed lopen. En dat, zeker oudere medewerkers, het prettig vinden om aangestuurd te worden door een manager omdat ze dat zo gewend zijn.

Veel misgaan

Voor Joost Walraven, hoofddocent management aan de opleiding klinische psychologie en directeur Zorg en Behandeling PI Zwolle, zijn de problemen herkenbaar. ‘Ik zie ontzettend veel misgaan. Veel organisaties in het sociaal domein stoppen ermee. Zeker als het om de specialistische ggz gaat.’ Walraven vindt dat niet zo vreemd. Volgens hem was het invoeren van zelfsturing veelal bedoeld als een verkapte bezuinigingsmaatregel. ‘Dat je de verantwoordelijkheid laag in de organisatie legt, vind ik prima’, licht hij toe. ‘Maar daarvoor hoef je niet per se over te gaan op zelfsturing. Dat je teams echter administratieve taken, als het maken van de roosters, toebedeeld, daar zie ik het nut niet van in. Dat zijn taken die mensen die voor de zorg kiezen meestal helemaal niet leuk vinden.’

Geen complexere zorg

Volgens Walraven zit het probleem ook met name in het kunnen en durven aanspreken van collega’s die niet goed functioneren. ‘Dat doe je niet zomaar. Het is handig als je daar iemand voor hebt die ervoor opgeleid is en er ervaring mee heeft.’

Voorwaarde

Toch ziet hij ook organisaties waar zelfsturing wel aardig van de grond komt. Een van de voorwaarden voor een goed verloop is dat het werk in het team onderling uitwisselbaar en niet te complex is, meent hij. ‘Als medewerkers in het team ongeveer hetzelfde werk doen, kunnen ze taken makkelijk van elkaar overnemen. Het team mag dan ook niet te groot zijn. In de basis-ggz kan zelfsturing daarom wel succesvol zijn.’ Gaat het om complexere zorg zoals de specialistische ggz, dan heeft zelfsturing volgens hem geen goede vooruitzichten. ‘In dat soort organisaties red je het niet zonder kaders en enige sturing van bovenaf.’

Hulp van coach

Voor Harmelink van Elver zijn de problemen niet herkenbaar. Volgens haar is een van de misvattingen ook dat er bij zelfsturing geen management en kaders meer aanwezig zijn. ‘Wij hebben nog managers, maar wel minder dan voorheen. Het management is er nu vooral voor het faciliteren van het gesprek in teams over wat goede zorg is.’ Dat de teams nu alles zelf moeten doen, klopt ook niet. ‘Medewerkers regelen alleen zaken zelf als dat toegevoegde waarde heeft’, vervolgt Harmelink. ‘Het aanspreken van een niet functionerende collega is altijd lastig en hoort daar niet per se bij. Als teams problemen hebben met dit soort zaken, kunnen ze de hulp van een coach inroepen.’

Wél zelf roosteren

Zelf roosteren heeft echter wél toegevoegde waarde, benadrukt ze. ‘Teams weten immers zelf het beste op welke tijdstippen er meer en minder zorg nodig is.’ Cilia Fischer, begeleider op een woongroep bij Elver, beaamt dat. ‘Als we zien dat er op een bepaald tijdstip iedere keer te weinig mensen aanwezig zijn, omdat we bijvoorbeeld een aantal moeilijke cliënten erbij hebben gekregen, kunnen we dat makkelijk zelf aanpassen.’ Ze ervaart het zelf roosteren niet als een extra belasting. ‘Wij hebben een groot team van achttien mensen. Taken kunnen makkelijk rouleren en blijven daardoor ook niet liggen.’

Elke steen omdraaien

Volgens Harmelink gaat het vaak mis met zelfsturing omdat organisaties het concept te halfslachtig invoeren. ‘Dan krijgen de medewerkers een training die hen naar zelfstandigheid moet leiden en dan denken organisaties dat het wel zal loslopen. Terwijl je echt élke steen in je organisatie moet omdraaien als je naar zelfsturing gaat. ICT-systemen zijn bijvoorbeeld ook vaak hiërarchisch opgebouwd. Daar zitten vaak nog managementlagen in waar goedkeuring voor bepaalde besluiten moet worden gegeven.’

Radicale omslag

Bij Spirit werd de zelfsturing in 2013 vrij radicaal en snel ingevoerd. Het management verdween grotendeels uit de organisatie. Naast bestuurder Verhoef zijn er nu nog vier directeuren Zorg en een directeur Financiën. Wellicht had die beweging wat geleidelijker kunnen gaan vindt, vakmanschapscoach Reynold van der Heijden die al dertien jaar bij de instelling werkt. ‘We moesten meteen alle managementtaken overnemen.’ Maar dat gaat nu goed, volgens hem. ‘Ik ervaar niet meer werkdruk. We verdelen de taken op basis van interesse.’

Meer vrijheid

Van der Heijden zou nu nooit meer in een hiërarchische organisatie willen werken. ‘Ik heb nu zoveel meer invloed en vrijheid. Ik weet veel beter waarom ik iets doe. Als ik vroeger een idee had, dan moest het eerst aan allerlei managers voorgelegd worden, waardoor het onderweg vaak sneuvelde. Nu kan ik mijn ideeën meestal meteen uitvoeren.’

Meer ruimte

Of dat helemaal zo blijft, is echter de vraag. Want Spirit gaat fuseren met De Bascule, een instelling die wel hiërarchisch is ingericht. Verhoef wil de verantwoordelijkheid in elk geval laag in de organisatie blijven leggen. ‘Dat werkt goed voor jongeren, gezinnen en professionals.’ Dat andere jeugdzorgorganisaties stoppen met zelfsturing is voor haar niet herkenbaar. ‘Ik zie overal om me heen dat er managementlagen worden weggesneden en dat er meer ruimte is voor de professionals. Wij krijgen nog regelmatig de vraag: “Goh, mogen we eens bij jullie komen kijken hoe jullie invulling geven aan zelfsturing?”’

Geen terugweg

Ook de branchevereniging van zorgorganisaties ActiZ ziet niet dat veel organisaties stoppen met zelfsturing. ‘Zelfsturing is absoluut niet op de terugweg’, zegt een woordvoerder. ‘Wel zien we dat veel instellingen bezig zijn om ervoor te zorgen dat teams kunnen terugvallen op ondersteunende diensten. Bijvoorbeeld als het gaat om P&O taken of roostering.’ Het lijkt haar ook niet wenselijk als organisaties stoppen met zelfsturing. ‘Er zijn veel medewerkers die het als een verrijking van hun werk ervaren. Als je stopt met zelfsturing, haal je ook veel werkplezier weg.’

Teamleiders

Overigens ziet ook Walraven dat veel zelfsturende organisaties ondersteunende diensten gaan inzetten als oplossing voor de problemen die er zijn. ‘Dat lijkt vaak op de inzet van teamleiders. Ik vraag me af of je dan nog wel kunt spreken van zelfsturing.’